مقدمه اي بر روش پژوهش

1- مقدمه

برخي را عقيده بر اين است که علم همان روش است. در هر حال مي توان به خوبي پذيرفت که هيچ علمي فاقد روش نيست و دست آورد هاي هر پژوهش علمي به همان نسبت حائز ارزشند که با روشهائي درست اخذ شده باشند(ساروخاني،1382). از رهگذر پژوهش و تجربه است که نا آزموده در بوته آزمايش قرار ميگيرد و در ژرفناي تاريک نا آگاهي، بارقه روشن اکتشاف و آگاهي تلألو مي يابد.
روش معادل فارسي واژه method (مشتق از واژه يوناني rσοО يعني در طول و taεm يعني راه)  به معناي دقيق "در پيش گرفتن راهي" و يا معين کردن گامهائي است که براي رسيدن به هدفي ميبايد با نظمي خاص برداشت(خاکي،1378).
پژوهش و روش علمي اگر يک چيز نباشند کاملا نزديک و وابسته به يکديگرند(هومن،1373). روش علمي يا روش پژوهش علمي، فرايند جستجوي منظم براي مشخص ساختن يک موقعيت نا معين است(بازرگان و ديگران،1376). در نهايت بايد اذعان نمود دستيابي به هدف هاي علم يا شناخت علمي ميسر نخواهد شد مگر زماني كه با روش شناسي درست صورت پذيريد. به عبارت ديگر پژوهش از حيث روش است كه اعتبار مي يابد نه موضوع پژوهش(خاكي‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏،1378).

2- روشهاي شناخت

شناخت شناسي نخستين گام و سنگ بناي آشنائي با روشهاي پژوهش است. روشهاي شناخت متعدد است و قدمتي به بلنداي تاريخ بشر دارد. براي نمونه شناخت از طريق سير و سلوک و عرفان يا شناخت از طريق مراجعه به افراد با صلاحيت از راه هاي کسب معرفت مي باشند اما در روشهاي تحقيق با دو رويکرد اصلي از شناخت مواجه هستيم:

رويکرد خردگرايانه يا Rationalistic approach:

اين رويکرد بر پايه قدرت تفکر استوار است و فرض بنيادي اين روش آن است که عقل قادر به شناخت همه پديده ها مي باشد. استدلال قياسي يعني رسيدن از کل به جز اساس رويکرد خردگرايانه است که با مطالعات ارسطو آغاز شده است.

رويکرد تجربي يا طبيعت گرايانه يا Naturalistic approach:

اين پارادايم بر پايه اصول پوزيتيويسم (Positivism) استوار است يعني فرض مي شود واقعيت چيزي است که فرد مي تواند به وسيله حواس خود آن را تجربه کند. بنابراين مي توان متغيرهاي يک پديده پيچيده را به طور جداگانه مورد بررسي قرار داد. استدلال استقرائي يعني رسيدن از جز به کل اساس رويکرد تجربي است که در دوران رنسانس در برابر رويکرد خردگرايانه مطرح شد.

هر پژوهش علمي داراي دو مرحله است . مرحله اول با استدلال قياسي شروع مي شود و در مرحله دوم با استدلال استقرائي به پايان مي رسد:

مرحله اول (استدلال قياسي) : مباني نظري و پيشينه پژوهش --> فرضيه سازي --> تدوين گويه ها و سنجه هاي هر فرضيه

مرحله دوم (استدلال استقرائي) : جمع آوري، تلخيص و تجزيه و تحليل داده ها --> نتيجه گيري و فرضيه سازي

3- دسته بندي روش هاي تحقيق

روشهاي پژوهش در علوم رفتاري را معمولا با توجه به دو ملاک هدف و ماهيت تقسيم بندي مي کنند (حافظ نيا،1382).

• دسته بندي روش هاي تحقيق بر اساس هدف

براساس هدف پژوهش ها به پژوهش هاي بنيادي و کاربردي تقسيم مي شوند. البته زهره سرمد معتقد است پژوهش ها براساس هدف به سه دسته تقسيم مي شوند: تحقيق بنيادي، تحقيق کاربردي و تحقيق و توسعه. با عنايت به توضيحات زير مي توان گفت تحقيق و توسعه خود يک نوع تحقيق کاربردي است.

- تحقيق بنيادي: پژوهشي است كه به كشف ماهيت اشياء پديده‌ها و روابط بين متغيرها، اصول، قوانين و ساخت يا آزمايش تئوري‌ها و نظريه‌ها مي‌پردازد و به توسعه مرزهاي دانش رشته علمي كمك مي‌نمايد. هدف اساسي اين نوع پژوهش تبيين روابط بين پديده ها، آزمون نظريه ها و افزودن به دانش موجود در يک زمينه خاص است. براي مثال "بررسي رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتي" يک نمونه تحقيق بنيادي است. سطح گفتمان کلي و انتزاعي در حوزه يک علم است. تحقيق بنيادي مي تواند نظري يا تجربي باشد.

تحقيق بنيادي نظري از روش‌هاي استدلال عقلاني و قياسي استفاده مي‌كند و بر پايه مطالعات كتابخانه‌اي انجام مي‌شود. تحقيق بنيادي تجربي از روش‌هاي استدلال استقرائي استفاده مي‌كند و بر پايه روشهاي ميداني انجام مي‌شود.

- تحقيق كاربردي: پژوهشي است كه با استفاده از نتايج تحقيقات بنيادي به منظور بهبود و به كمال رساندن رفتارها، روش‌ها، ابزارها، وسايل، توليدات، ساختارها و الگوهاي مورد استفاده جوامع انساني انجام مي‌شود. هدف تحقيق کاربردي توسعه دانش کاربردي در يک زمينه خاص است. در اينجا نيز سطح گفتمان انتزاعي و کلي اما در يک زمينه خاص است. براي مثال "بررسي ميزان اعتماد مشتريان به سازمان فرضي" يک نوع تحقيق کاربردي است.

• دسته بندي روش هاي تحقيق بر اساس نحوه گردآوري داده ها

سرمد معتقد است پژوهش ها براساس نحوه گردآوري داده ها به دو دسته تقسيم مي شوند: تحقيق توصيفي و تحقيق آزمايشي

- تحقيق توصيفي يا غير آزمايشي شامل 5 دسته است: پيمايشي، همبستگي، پس رويدادي، اقدام پژوهي، بررسي موردي

- تحقيق آزمايشي به دو دسته تقسيم مي شود: تحقيق تمام آزمايشي و تحقيق نيمه آزمايشي

4- روشهاي گردآوري اطلاعات

روشهاي گردآوري اطلاعات به دو دسته ميداني و کتابخانه اي تقسيم مي شود. روشهاي کتابخانه اي در تمام تحقيقات مورد استفاده قرار مي گيرند. برخي تحقيقات مانند تحقيقات تاريخي اساساً کتابخانه اي هستند. روشهاي ميداني عبارتند از مشاهده، مصاحبه، پرسشنامه، آزمون، مباحثه و مولتي مديا (چندرسانه اي).

ويژگي اساسي تحقيق علمي اتکا به داده ها و اطلاعات دست اول است. اين ويژگي يک تحقيق را از يک مطالعه، تاليف و تدوين جدا مي سازد. شيوه مطالعات کتابخانه اي و خلاصه نمودن مطالعات پيشين به صورت متن داستان گونه در روشهاي تحقيق علمي امروز جائي ندارد. بنابراين مهمترين موضوع در گردآوري اطلاعات اين است که بر اطلاعات دست اول ناشي از همان تحقيق تکيه شود. مطالعات گذشته نيز بهتر است در قالب ماتريس ها و نمودارها بصورت بسيار فشرده ارائه شود.

5- جامعه آماري و نمونه آماري

در صدر برنامه ريزي هر مطالعه يا تحقيقي اين سوال که حجم نمونه چقدر بايد باشد قرار دارد. انتخاب نمونه بزرگتر از حد نياز موجب اتلاف منابع مي شود و انتخاب نمونه هاي خيلي کوچک منتج به نتايج غيرقابل اتکا مي شود(عادل آذر، آمار و کاربرد آن در مديريت، 1383).
مجموعه واحدهائي که حداقل در يک صفت مشترک باشند يک جامعه آماري را تشکيل مي دهند (خاکي، 1378). نمونه آماري عبارت است از تعدادي از افراد جامعه که صفات آنها با صفات جامعه مشابه بوده معرف جامعه باشد. نمونه گيري نيز فرايند انتخاب نمونه است. روشهاي متعددي براي نمونه گيري وجود دارد:

- نمونه گيري تصادفي ساده: زماني که حجم جامعه معلوم باشد و تغييرات صفت مورد مطالعه در جامعه شديد نباشد. نمونه گيري تصادفي ساده با استفاده از جدول اعداد، قرعي کشي يا سيستماتيک صورت مي گيرد.

- نمونه گيري چينه اي (stratified): زماني که حجم جامعه معلوم باشد ولي تغييرات صفت مورد مطالعه در جامعه شديد باشد.

- نمونه گيري خوشه اي و چند مرحله اي: زماني که حجم جامعه نامعلوم باشد.

فرمول هاي تعيين اندازه نمونه متفاوت است. يکي از روشهاي پرکاربرد در تعيين حجم نمونه فرمول زير است:

در اين فرمول مهمترين پارامتري که نياز به برآورد دارد S² است که همان واريانس نمونه اوليه است. براي محاسبه S² تعدادي پرسشنامه توزيع شده و واريانس نمونه اوليه محاسبه مي شود. مقدار  يک مقدار ثابت است که به فاصله اطمينان و سطح خطا(α) بستگي دارد. معمولاً سطح خطا 5% يا 1% در نظر مي گيرند. براي مثال اگر سطح خطا يا سطح معناداري (significant level) برابر 5% در نظر گرفته شود سطح اطمينان برابر با 95% خواهد بود. در نتيجه   با توجه به جدول آماري 1.96 خواهد بود. اين جداول در انتهاي کتابهاي آمار وجود دارند. مقدار d نيز براساس همان سطح خطا يا برابر 0.05 در نظر گرفته مي شود.

دقت کنيد هميشه فرض صفر در سطح اطمينان قرار دارد. احتمال رد فرض صفر وقتي فرض صفر درست باشد خطاي نوع اول ناميده مي شود. بنابراين هرچه  α کوچکتر باشد سطح اطمينان بزرگتر شده و احتمال خطاي نوع اول کمتر مي شود. اما در چنين حالتي توان آزمون پائين خواهد آمد. توان آزمون يعني توان رد فرض صفر وقتي فرض صفر غلط است. توان آزمون برابر است با 1-α . جهت بالابردن همزمان توان آزمون و پائين آرودن احتمال خطاي نوع اول بهتر است حجم نمونه افزايش يابد. در اين صورت احتمال خطاي نوع دوم نيز کمتر خواهد شد. خطاي نوع دوم يعني احتمال پذيرش فرص صفر غلط.

مثال: در يک پژوهش ذيحسابان دستگاه­هاي اجرائي کشور جامعه آماري پژوهش را تشکيل مي­دهند. جهت تعيين حجم نمونه يك مطالعه مقدماتي با توزيع پرسشنامه بين 20 نفر از ذيحسابان دستگاه­هاي اجرائي کشور انجام شد و با برآورد واريانس نمونه اوليه در سطح اطمينان 95 درصد، حجم نمونه از طريق فرمول زير محاسبه گرديد:

با توجه به محاسبات انجام شده 82 نفر به عنوان نمونه آماري مورد مطالعه برآورد گرديد.

6. ابزار اندازه گيري و جمع‌آوري اطلاعات

زمانيکه موضوع پژوهش انتخاب شد و نوع تحقيق براساس هدف مشخص گرديد ابتدا بايد براساس ادبيات پژوهش به تعريف عملياتي متغيرهاي پژوهش پرداخت و سپس متغيرهاي پژوهش بايد به نوعي اندازه گيري و سنجش شوند. به طور كلي روش هاي گردآوري اطلاعات در يک پژوهش را مي توان به دو دسته كتابخان اي و ميداني تقسيم نمود. در خصوص جمع آوري اطلاعات مربوط به ادبيات موضوع و پيشينه تحقيق از روش هاي كتابخانه اي و در خصوص جمع آوري اطلاعات براي تاييد يا رد فرضيه هاي پژوهش از روش ميداني استفاده مي گردد.

پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده از ابزارهاي رايج اندازه گيري متغيرها هستند اما در بسياري از تحقيقات علوم انساني از مقياس هاي سنجش نگرش استفاده مي شود. مشهور ترين مقياس هاي سنجش نگرش عبارتند از: مقياس ليکرت، مقياس افتراق معنائي، مقياس ثرستون، مقياس گاتمن و مقياس فاصله اجتماعي بوگاردوس.

ابزارهاي گردآوري داده‌ها و اطلاعات

يكي از اصلي تر ين بخش هاي هر كار پژوهشي را جمع آوري اطلاعات تشكيل مي دهد. چنانچه اين كار به شكل منظم وصحيح صورت پذيرد كار تجزيه و تحليل و نتيجه گيري از داده ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد. روش‌هاي گردآوري اطلاعات پژوهش به دو دسته كتابخانه‌اي و ميداني تقسيم مي‌شود. در خصوص گردآوري اطلاعات مربوط به ادبيات موضوع و پيشينه پژوهش از روش‌هاي كتابخان‌اي و جهت جمع آوري اطلاعات براي تاييد يا رد فرضيه‌هاي پژوهش از روش ميداني استفاده مي‌شود. براي جمع آوري اطلاعات در كارهاي پژوهشي چهار روش عمده را مورد استفاده قرار مي دهند. با مطالعه اين بخش مي‌توانيد روش منتخب برای جمع آوری داده ها در تحقيق خود را تشخيص دهيد و با انتخاب شيوه مناسب از سوگيری در تحقيق خود پيشگيری کنيد.
پیش از گردآوری داده ها باید طرح مشخص برای اینکاردر نظر گرفت. پاسخ به سوالات زیر می تواند راهگشا باشد.
· داده ها چگونه توصيف و تفسير مي شوند ؟
· چه مقدار هزينه براي گردآوري داده ها و تفسير آنها لازم است ؟
· داده ها چگونه گزارش مي شوند ؟

۱- استفاده از اطلاعات و مدارك موجود
· در برخي تحقيقات اطلاعاتي كه بايد بعنوان داده مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرند از پيش آماده هستند. بدين صورت كه محقق بدنبال اطلاعات جديد نيست بلكه می تواند نسبت به جمع آوري اطلاعاتي كه از قبل تهيه شده اند و در پرونده هاي ( درمانگاهي بيمارستاني ثبت احوال، دانشجويي ،دانش آموزي و مراجعين به مراكز مختلف شهرداري ها و... ) موجود است اقدام كند.
· مزايا: به واسطه موجود بودن اطلاعات ارزان است. در وقت صرفه جويي مي شود. مهمترين مزيت آن امكان ارزيابي روند موضوع مورد بررسي در گذشته است كه در مطالعات گذشته نگر بسيار حائز اهميت است.
· معايب: ناقص بودن و دردسترس نبودن اطلاعات از اشكالات عمده اين روش است. گاهي ملاحظات اخلاقي مانع از دستيابي به اطلاعات مورد نظر مي باشد. قديمي و كهنه بودن اطلاعات هم ممكن است در برخي موارد مطرح باشد.

۲- مشاهده
· از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن رفتار مشخصات موجودات زنده اشيا و پديده ها با استفاده از ويژگي هاي گوناگون آنها ملاحظه و ثبت مي گردد. منظور از مشاهده ثبت دقيق تمام جوانب بروز حادثه ويژه يا رفتار و گفتار فرد يا افراد از راه حواس و يا ساير راه هاي ادراكي ( كمك گرفتن از ابزار خاص ) مي باشد.
· مشاهده منظم در تحقيق ضروري است بنابراين مشاهده بايد:
· به هدف تحقيق مربوط باشد
· برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنظيم شده باشد
· به طور دقيق و منظم ثبت شود
· ميزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسي باشد
· مزايا: امكان بررسي جزئيات موضوع وجود دارد. مي توان صحت اطلاعات جمع آوري شده را با وسائل ديگر آزمايش كرد .براي جمع آوري اطلاعات زمينه اي مناسب است. در زمان كوتاه اطلاعات زيادي بدست مي آيد و اعتبار علمي اطلاعات بالاست· معايب: حضور مشاهده گر مي تواند بر روند فعاليت مورد مشاهده تاثير گذار باشد. تمايلات شخصي مشاهده گر و ميزان توانائي او در مشاهده و ثبت دقيق فعاليت مورد مشاهده ممكن است تاثير گذار باشد. عوامل محيطي بر نوع و روش گرد آوري اطلاعات موثر است. استاندارد كردن و طبقه بندي اطلاعات مشكل است ( بويژه در ثبت رفتار انساني ) .مشكلات اخلاقي در مشاهده اعمال شخصي وجود دارد. براي نمونه هاي زياد وقت گير و پر هزينه است.

۳- مصاحبه
· مصاحبه يكي از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن به صورت حضوري ياغير حضوري از افراد يا گروهي ار آنان پرسش مي شود. نكته مهم آن است كه سوالات مصاحبه از پيش انديشيده شده و تعيين شده است. آنچه مصاحبه را به صورت هاي مختلف طبقه بندي مي كند ميزان انعطاف پذيري آن و يا نحوه اجراي آن است. مصاحبه را يكي ازروش هائي دانسته اند که امکان دریافت پاسخ در آن بیش از روش های دیگر است، زيرا در هنگام مصاحبه امكان تحريك آزمودني براي دادن پاسخ وجود دارد و نيز مي توان در صورت ابهام با توضيح موضوع را روشن ساخت.
· مهمترين انواع مصاحبه به شرح زير عنوان شده اند:
· مصاحبه انعطاف پذير يا آزاد : در اين نوع چارچوب وحدود پرسش ا براي كصاحبه گر مشخص است لي زمان و توالي پرسش به سليقه مصاحبه گر بستكي دارد. دراين حالت رفتار آزمودني طبيعي تر است و اطلاعات واقعي تري بدست مي آيد. مصاحبه گر مي تواند سوالات اضافي نيز طرح كندمصاحبه با انعطاف پذيري متوسط يا منظم : در اين نوع مصاحبه ، مصاحبه گر از پرسشنامه اي با پرسش هاي مشخص و با توالي ثابت استفاده مي كند ، اما معمولا پرسش ها به صورت باز هستند.در اين جا جمع آوري اطلاعات كمي و سطحي است.· مصاحبه با انعطاف ناپذيريا پرسشنامه همراه با مصاحبه : مصاحبه گر از پرسش نامه اي با پرسش هاي مشخص و با توالي استاندارد استفاده مي كند. پاسخها ثابت و از قبل پيش بيني و طيقه بندي شده اند و معمولا پرسش ها به صورت بسته هستند. اين روش در مطالعات بزرگ و زماني كه پژوهشگر از تنوع پاسخ ها اطلاع دارد بكار مي رود.
· نكات مهم در موردانجام مصاحبه
· تكلم با زبان شخص مصاحبه شونده
· دخالت ندادن تمايلات شخصي مصاحبه گر
· كسب اجاره درهنگام استفاذه از دستگاه ضبط صدا
· رعايت مقام وموقعيت اجتماعي افراد
· بيان توضيحات كافي قبل از شروع مصاحبه

۴- پرسشنامه
پرسشنامه به عنوان يكي از متداول ترين ابزار جمع آوري اطلاعات در تحقيقات پيمايشي مورد استفاده قرار مي‌گيرد و عبارت است از مجموعه‌اي از پرسش‌هاي هدف دار كه با بهره گيري از مقياس‌هاي گوناگون نظر، ديدگاه و بينش يك فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار مي دهد.
· پرسشنامه شامل دسته اي از پرسش هاست كه برطبق اصول خاصي تدوين گرديده است و به صورت كتبي يه افراد ارائه مي شود و پاسخگو بر اساس تشخيص را خود جواب ها رادر آن مي نويسد. هدف از ارائه پرسشنامه کسب اطلاعات معين در مورد موضوعي مشخص است. بزرگ بودن گروه يا جامعه مورد مطالعه يكي از دلايل مهم براي استفاده از پرسش نامه است چه امكان مطالعه نمونه هاي بزرگ را فراهم می آورد. كيفيت تنظيم پرسشنامه دربدست آمدن اطلاعات صحيح و درست و قابل تعميم بسيار با اهميت است.
· بر اساس نحوه اجراي پرسش نامه و نيز نوع سوالات پرسشنامه مي توان آنرا به دستجات متفاوت تقسيم نمود.
· طبقه بندی بر اساس ماهيت پرسشنامه :
· پرسشنامه باز: در اين نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستيم.در اينجا پاسخگو مي تواند بدون محدوديت هرپاسخي را كه مد نظرش باشد در مورد آن پرسش بنويسد و يا در آن زمينه توضيح دهد. در اينگونه سوالات ، اطلاعات دقيق تر، كامل تر و داراي ارزش بيشتر هستند ولي طبقه بندي و نتيجه گيري از آنها مشكل تر و له تجربه زياد نيازمند است.
· پرسشنامه بسته : پرسش هاي بسته در اين نوع پرسشنامه ارائه مي شود.براي هر پرسش تعدادي گزينه و پاسخ انتخاب شده است كه فرد پاسخ دهنده بايد يكي از آنها رابه عنوان پاسخ بگزيند.هريك از پاسخ ها به گونه اي تنظيم شده است كه در عين منطقي بودن براي آن سوال از پاسخ مربوط به ديگر سوالات مجزاست. در اينجا پاسخ ها را مي توان به سرعت نوشت و تجزيه و تحليل و طبقه بندي پاسخ ها نيز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و كاملي پرسش نامه باز نيست.
· طبقه بندي بر اساس نحوه اجرا
· پرسشنامه همراه با مصاحبه : اين پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذير است كه به صورت حضوري پرسش ها از افراد پرسيده مي شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد مي كند.
· پرسشنامه پستي : پرسشنامه براي افراد از طريق پست ارسال مي شود . فرد پس از تکميل آنرا براي محقق عودت مي دهد.
· پرسشنامه الكترونيك : در اين نوع از پرسشنامه كه به تازگي موارد استفاده از آن گسترش يافته است ، محقق با استفاده از شبكه هاي اطلاع رساني و اينترنت ، اقدام به ارسال پرسشنامه الكترونيك براي افراد مي كند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الكترونيك براي محقق باز مي گردانند.در برخي موارد ممكن است افراد نسخه اي از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئي به شكل پستي باز گردانند.
· نكات مهم در طراحي پرسشنامه
· داشتن يك مقدمه رسا ، جذاب و واضح در ابتداي پرسشنامه
· وجود پرسش هاي قابل فهم و خالي از ابهام
· قرار دادن پرسش هاي حساس و مهم در پايان پرسش نامه
· استفاده از پرسش هاي باز و بسته به همراه هم
· در هنگام نوشتن پرسشنامه بايد دقت نمود تا ابتدا از پرسش هاي زمينه اي استفاده گردد و سپس به پرسش هائي كه در زمينه موضوع طراحي شده اند ، رسيد.
منصفانه: دلالت بر معنا و مفهوم خاصي ننماير و آزمدني را به موضع خاص نكشاند· بي آزار : به مسائل خصوصي افراد وارد نشود مگر با اجازه قبلي خود آنها :خصوصيات يك پرسش .

  مقياس ليکرت به عنوان يكي از متداول ترين ابزار جمع آوري اطلاعات در تحقيقات پيمايشي مورد استفاده قرار مي گيرد و عبارت است از مجموعه اي از پرسش هاي هدف دار که نظر، ديدگاه و بينش يك فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار مي دهد (حافظ نيا،1377).

• تهيه مقياس ليکرت

برمبناي نظريه چرچيل (1979) براي ايجاد يك مقياس زمانيكه ابعاد موضوع مورد مطالعه شناسائي شدند بايد مجموعه اي از آيتم ها در ارتباط با هر بعد ايجاد گردند(سين و ديگران،2005). براساس مطالعه متون مشابه، مصاحبه و مباحثه هاي تفصيلي با اساتيد راهنما و مشاور و نيز  براساس نظر متخصصان و مديران رده بالاي سازمان مورد مطالعه، آيتم هاي مورد نظر جهت سنجش هر بعد شناسائي، تحليل و غربال مي­گردد تا در نهايت يک مقياس چند بعدي که روائي آن  از نظر متخصصان علمي و عملي مورد تائيد بوده است، توسعه داده شود.

در تهيه و تدوين پرسشنامه مي­توان از يک پرسشنامه استاندارد استفاده کرده و با نظر کارشناسان و ادبيات پژوهش آنرا بومي­سازي و متناسب با فضاي کلي حاکم بر پژوهش نمود.
پرسشنامه مورد استفاده در يک پژوهش عموماً متشکل از دو دسته سوالات عمومي و تخصصي است. دسته اول سوالات عمومي پيرامون مشخصات فردي پاسخ دهندگان مانند جنسيت، سن، ميزان تحصيلات، مرتبه سازماني و وضعيت استخدامي است. دسته دوم سوالات تخصصي پرسشنامه هستند که براي آزمون فرضيه­هاي پژوهش طراحي شده­اند. جهت امتياز دهي و ارزش گزاري کمي سوالات تخصصي از طيف ليکرت استفاده مي­شود(جدول 3-1).

جدول3-1: نمره دهي به سوالات در طيف ليكرت

• روايي يا اعتبار پرسشنامه (Validity)

مقصود از روائي آن است که وسيله اندازه گيري، بتواند خصيصه و ويژگي مورد نظر را اندازه بگيرد. اهميت روائي از آن جهت است که اندازه­گيريهاي نامناسب و ناکافي مي تواند هر پژوهش علمي را بي ارزش و ناروا سازد(خاکي،1378).
در يک پژوهش براي بررسي روايي پرسشنامه از روش روايي محتوائي، ملاکي و اعتبار سازه استفاده مي شود. روايي محتوائي بيشترين کاربرد را در تعيين روائي يک مقياس دارد. اعتبار محتواي يک ابزار اندازه گيري به سوال هاي تشکيل دهنده آن بستگي دارد. براي تعيين اعتبار محتوائي پرسشنامه به تعدادي از صاحب نظران و اساتيد مديريت و علوم رفتاري از جمله استاد راهنما و مشاور داده شده و از آنها در مورد سوالات و ارزيابي فرضيه ها نظرخواهي مي گردد تا روائي پرسشنامه را تاييد نمايند.

• پايائي يا اعتماد پرسشنامه (Reliability)

قابليت پايائي يكي از ويژگي هاي فني ابزار اندازه گيري است كه نشان دهنده اين است كه ابزار اندازه گيري تا چه اندازه نتايج يكساني در شرايط مشابه به دست مي دهد. بازآزمائي، آزمون همتا، تصنيف، کودر-ريچاردسون و آلفاي کرونباخ از جمله روشهاي سنجش پايائي هستند که در اين جا روش آلفاي کرونباخ تشريح مي شود.
يكي از روش هاي محاسبه قابليت پايايي، ضريب آلفاي كرونباخ مي باشد كه براي محاسبه آن  ابتدا بايد واريانس نمرات هر سوال پرسشنامه و واريانس كل آزمون را محاسبه كرد و سپس با استفاده از فرمول زير مقدار ضريب آن  را محاسبه نمود(بازرگان،1376).

α = ضريب آلفاي كرونباخ

k = تعداد سوال هاي پرسشنامه

= واريانس مربوط به سوال i

= واريانس كل آزمون

ضريب آلفاي كرونباخ در يک پژوهش، با يك مطالعه مقدماتي با توزيع 20 الي 30 پرسشنامه محاسبه مي­شود. لازم به ذکر است چنانچه ضريب آلفاي کرونباخ بيش از 7/0 محاسبه گردد، پايايي پرسشنامه مطلوب ارزيابي مي شود.

6) روش هاي آماري مورد استفاده

در يک پژوهش جهت بررسي و توصيف ويژگيهاي عمومي پاسخ دهندگان از روش­هاي موجود در آمار توصيفي مانند جداول توزيع فراواني، در صد فراواني، درصد فراواني تجمعي و ميانگين استفاده ميگردد. روشهاي مربوط به آمار توصيفي و استنباطي به صورت زیر است: